Autor Sindikat medija
Odgovornih nema za zločin u Kaluđerskom lazu, kao da se prije 27 godina nije dogodilo ništa. Ovo selo na sjeveru Crne Gore u opštini Rožaje, nedaleko od granice, tokom rata na Kosovu 1998/1999. godine bilo je utočište za desetine hiljada Albanaca koji su spas i zaštitu zatražili kod komšija.
Za njih 22 prelazak na teritoriju Crne Gore nije donio bezbjednost i spas. Pripadnici Vojske SRJ ubili su, 18. aprila 1999. godine, šest i ranili pet civila – izbjeglica sa Kosova. Do 21. maja 1999, na više lokacija na teritoriji Crne Gore ubijeno je još 11 osoba. Sve žrtve su bile albanske nacionalnosti. Među njima je bilo i djece, žena i starijih osoba, a zvanično se tvrdilo da je riječ o obračunu sa teroristima.
Tokom ratnih godina sa prostora tada Autonomne pokrajine Kosova i Metohije na teritoriju Republike Crne Gore ušlo između 80.000 i 100.000 izbjeglica i to većinom preko šumovitih planinskih prevoja u opštini Rožaje i Plav.
Ono što je ovaj period 90-tih razlikovao od vremena kada su se dešavali ratovi u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, jeste to što je vlast u Crnoj Gori sada bila oštro konfrontirana sa režimom Slobodana Miloševića. To je dodatno otežavalo situaciju, jer se sa jedne strane nalazila crnogorska policija, a sa druge strane jedinice Vojske Jugoslavije. Nakon ubistava u Kaluđerskom lazu, civilnoj crnogorskoj policiji izlazak na mjesto zločina dozvoljen je tek nakon 24 sata i nakon što su mnogi tragovi i materijalni dokazi uklonjeni.
Ko je odgovoran za “Kaluđerski laz”?
Za djela poznata u javnosti kao zločin u Kaluđerskom lazu (iako se sva ubistva nisu dogodila na istoj lokaciji) do danas niko nije odgovarao, nadležni nijesu utvrdili da je riječ o ratnom zločinu. Nema ni spomen obilježja, niti obeštećenja žrtava.
Optužnica protiv Predraga Strugara, komandanta Prvog bataljona Treće lake pješadijske brigade Podgoričkog korpusa i nekoliko njemu podređenih vojnika podignuta je 1. avgusta 2008. godine, a optuženi su da su 18. aprila 1999. godine u Kaluđerskom lazu prekršili pravila međunarodnog prava i nečovječno postupili prema civilnom stanovništvu albanske nacionalnosti, koji su bježali od tamošnjih sukoba.
Tužilaštvo je ovo kvalifikovalo kao ratni zločin za koji je optužilo osam osoba. Suđenje za zločine u Kaluđerskom lazu je počelo u martu 2009. pred Višim sudom u Bijelom Polju, a pravosnažno okončano 2013. oslobađajućom presudom za svu osmoricu optuženih. Nažalost, pravosuđe Crne Gore pokazalo se neefikasno i u ovom procesu. Prvostepena presuda je donijeta poslije više od četiri godine i nju je potvrdio Apelacioni sud 2014. godine.
Zločin koji se desio na teritoriji Crne Gore i prošao nekažnjeno, ponovo se našao pod lupom tužilaštva. Specijalno državno tužilaštvo (SDT) je početkom 2025. saopštilo da su, po nalogu glavnog specijalnog tužioca Vladimira Novovića, ponovo formirani krivični predmeti povodom ratnih zločina u Morinju, Bukovici i Kaluđerskom lazu i zbog deportacije izbjeglica. Vrhovno državno tužilaštvo (VDT) je odlukom od 24. oktobra 2025. godine preuzelo preduzimanje pojedinih radnji u slučaju Kaluđerski laz od SDT-a.
VDT usvojilo je u aprilu 2026. akcioni plan za istraživanje ratnih zločina za period 2026-2027. godine, drugi po redu od usvajanja Strategije za istraživanje ratnih zločina 2024-2027.
Pred crnogorskim sudovima je od 1992. godine okončano sedam suđenja za ratne zločine. Bilo je optuženo 37 osoba, pravosnažno je osuđeno njih 11. U tri predmeta: deportacija izbjeglica, Bukovica i Kaluđerski laz, svi optuženi, njih 24, oslobođeni su optužbi.
“Ponovno otvaranje predmeta ratnih zločina pokazuje da crnogorsko pravosuđe to pitanje tretira kao prioritet”, saopšteno je iz Međunarodnog rezidualnog mehanizma za krivične sudove. Iz tijela Ujedinjenih nacija, koje je naslijedilo Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju, kažu da su spremni na saradnju sa crnogorskim organima. Takođe, Crnogorski komitet pravnika za zaštitu ljudskih prava, rožajskoj lokalnoj upravi podnio je početkom 2024. godine inicijativu za postavljanja spomen obilježja žrtvama ratnog zločina, počinjenog nad kosovskim civilima koji su u prvoj polovini 1999. godine pokušali da nađu spas na teritoriji Crne Gore.
Zločin počinjen nad Albancima i Bošnjacima u Baru 80 godina čeka utvrđivanje činjenica
Slučaj Kaluđerski laz nije jedini zločin koji se nad Albancima desio na teritoriji Crne Gore. Poznat kao Barski masakr, zločin o kojem se dugo ćutalo, desio se 1945. O ovom zločinu govorilo se sporadično, nije bilo mnogo dokumentovanih podataka, a praksi ćutanja doprinio je i poslijeratni komunistički poredak koji je počivao na ideji o bratstvu i jedinstvu, pa je bilo nepoželjno i zabranjeno govoriti o temama koje bi zaprijetile njegovom narušavanju. Ipak, to nije izbrisalo prošlost i činjenicu da su u Baru 1. aprila 1945. godine, u periodu mira, prema zvaničnim vojnim podacima, ubijene najmanje 452 osobe albanske i bošnjačke nacionalnosti, dok je njih 104 ranjeno. Najveći broj ubijenih pokopan je na nepoznatim lokacijama, te njihovi posmrtni ostaci nikada nisu pronađeni i identifikovani.
Specijalnom državnom tužilaštvu (SDT) Crne Gore 2026. godine, posle više od 80 godina, podnijeta je još jedna dopuna krivične prijave zbog zločina nad Albancima i Bošnjacima s Kosova koji su prisilno regrutovani u Narodnooslobodilačku vojsku Jugoslavije za potrebe oslobađanja današnje Hrvatske i osvajanja Trsta. Egzekuciju su izvršili pripadnici X crnogorske udarne brigade kojoj su regruti predati na sprovođenje od Skadra do Bara. U prethodnom periodu su krivične prijave takođe dopunjavane i u njima je ukazivano da je značajan broj ubijenih civila, posebno oni koji su sa glavne lokacije zločina, pokušali pobjeći ka Starom Baru, pokopan na brdu Mukoval, opština Bar. Mještani su te prikrivene masovne grobnice decenijama savjesno obilježavali spašavajući ih od zaborava. Dopunom prijave su predložene i moguće i konkretne mjere i radnje koje postupajući specijalni državni tužilac može naložiti policijskim službenicima Odjeljenja bezbjednosti Bar, a u vezi sa prikupljanjem odgovarajućih obavještenja i lociranja grobnica kako bi se pristupilo i radnjama uviđaja, neophodnog za odobravanje ekshumacija.
Dopunu krivične prijave u vezi sa ovim zločinom podnio je aktivista za ljudska prava i politiku sjećanja Aleksandar Saša Zeković.
“Dopuna prijave zasnovana je na memoarskom zapisu Vasa Markovog Vujovića koji dodatno rasvjetljava ovaj teški zločin”, kazao je Zeković koji je 2025. godine, govoreći o ovom slučaju, informisao javnost da je SDT-u još ranije, uz podatke iz Vojnog arhiva u Beogradu, dostavljena i dostupna objavljena građa koja govori o zločinu ili ukazuje na isti.
“Masovno ubijanje u Baru u svojoj memoarskoj knjizi potvrdio je i Boško Đuričković, narodni heroj i general JNA, koji je i rukovodio i prvom istragom ovog zločina. U knjizi „Osnivački kongres KP Srbije“, autor Branko Petranović, kaže da je istaknuti komunistička vođa Aleksandar Ranković zločin u Baru nazvao „jednom velikom greškom“.
Predstavnik NVO “Crnogorski komitet pravnika za zaštitu ljudskih prava” advokat Velija Murić iz Rožaja u septembru prošle godine saopštio je da ovaj zločin prema savremenim standardima međunarodnog prava “ima karakteristike ratnog zločina, da kao takav ne zastarijeva i da moralna, politička i pravna obaveza države da utvrdi činjenice, prizna zločin i oda poštovanje žrtvama ostaje na snazi iako su neposredni izvršioci i naredbodavci vjerovatno preminuli”.
Građani Bara često ističu svoj grad kao multietnički, u kojem skladno žive ljudi 25 različitih nacionalnosti, čineći jedinstvenu sredinu u kojoj se prepliću različite kulture, vjere i tradicije. U takvom okruženju istina o masakru, uzrocima, okolnostima i počiniocima potrebna je društvu, a posebno žiteljima Bara kako bi se o ovom događaju manje nagađalo i spekulisalo, ali i kako bi se uklonio dugogodišnji kolektivni osjećaj krivice i odgovornosti. Ujedno, od velikog značaja za buduće generacije ovog kraja bilo bi postavljanje spomen ploče, koja će podsjećati i opominjati društvo na nemile događaje i slati jasnu poruku da se ovakvi slučajevi nikada više ne smiju ponoviti.
Ovaj članak je nastao u okviru projekta koji sprovodi udruženje „BH Novinari“ u saradnji sa Sindikatom medija Crne Gore i Nezavisnim udruženjem novinara Srbije, u okviru projekta “Akademija tranzicione pravde” koji je podržan bespovratnim sredstvima kancelarije Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) u Bosni i Hercegovini. Projekat je podržan kroz regionalnu inicijativu „Podrška EU izgradnji povjerenja na Zapadnom Balkanu“, koju finansira Evropska unija (EU), a sprovodi UNDP. Sadržaj je isključiva odgovornost Sindikata medija Crne Gore i ne odražava nužno stavove EU niti UNDP-a.
