Autor Sindikat medija
Bile su potrebne 34 godine da se pronađu i identifikuju svi stradali članovi bosanskohercegovačke porodice Klapuh, stradale u Crnoj Gori, a počinioci zločina nad njima ni nakon tri i po decenije nijesu privedeni pravdi, niti su odgovarali za počinjena djela.
Dugotrajan proces identifikacije posmrtnih ostataka ubijenih članova porodice Klapuh, ali i odsustvo pravovremenih reakcija kako bi ovaj zločin dobio sudski epilog pokazali su nespremnost država da se suoče sa onim što se desilo i pozovu na odgovornost počinioce ratnih zločina počinjenih devedesetih.
1992. godine Hasan, njegova supruga Ferida i kćerka Sena Klapuh pokušavajući da pobjegnu iz ratom zahvaćene obližnje Foče, platili su pripadnicima specijalnog odreda „Dragan Nikolić“ Vojske Republike Srpske da ih prebace u Crnu Goru. Umjesto toga ubijeni su na mostu “Obrad Cicmil” – nizvodno od brane hidroelektrane “Piva” u Plužinama, opštini koja se graniči sa Bosnom i Hercegovinom.
Opština Nikšić je 1992. godine kod Trebjese privremeno ukopala posmrtne ostatke žrtava, bez grobnih obilježja, a nakon višegodišnjih apela sina i brata stradalih, kao i inicijativa civilnog sektora Crne Gore, prije nekoliko godina preduzeti su prvi konkretni koraci ka ekshumaciji, identifikaciji i dostojanstvenoj sahrani.
Crnogorski zvaničnici su se oglasili na godišnjicu zločina – 6. jula, a u saopštenju Ministarstva socijalnog staranja, brige o porodici i demografije između ostalog se navodi da su posmrtni ostaci troje ubijenih članova porodice Klapuh sahranjeni nedostojno i bez obilježja u Nikšiću.
Preduzete aktivnosti na identifikovanju posmrtnih ostataka ubijenih rezultirale su time da je prošle godine izvršena ekshumacija i dobijena potvrda o identifikaciji posmrtnih ostataka Feride i Sene, a ove godine i potvrda za identifikaciju posmh ostataka Hasana Klapuha.
Iz resora Vlade Crne Gore identifikovanje posmrtnih ostataka Hasana Klapuha vide kao važan korak u ispunjavanju obaveze prema žrtvama i njihovim porodicama.
“Nijedna porodica ne bi smjela toliko dugo čekati na istinu, niti na pravo da svoje najbliže isprati s poštovanjem i dostojanstvom. Vlada Crne Gore i Komisija za nestala lica ostaju odlučne da, kroz stručan i odgovoran rad, nastave rasvjetljavanje svih slučajeva nestalih lica, jer je istina dug prema žrtvama, njihovim porodicama i cijelom društvu”, kazao je na godišnjicu zločina ministar socijalnog staranja, brige o porodici i demografiji Crne Gore Damir Gutić.
Na ovaj i mnoge druge zločine počinjene devedesetih ukazivali su godinama iz NVO sektora i zahtijevali njihovo rješavanje i kazne za počinjena krivična djela. Iz Centra za građansko obrazovanje (CGO) i Akcije za ljudska prava ističu da uprkos pravosnažnoj presudi donijetoj prije tri decenije, gotovo niko od počinilaca nije izdržao zatvorsku kaznu.
Ovaj predmet je jedan od prvih postupaka za ratne zločine na prostoru bivše Jugoslavije i presuda koja je donijeta 1996. godine bila je prva pravosnažna presuda za ratni zločin u Crnoj Gori. Istragom je bilo obuhvaćeno šest osoba, a optužnicom Višeg javnog tužioca iz februara 1993. godine obuhvaćeni su Janko Janjić, Zoran Vuković, Zoran Simović, Radomir Kovač i Vidoje Golubović, dok Milomir Kovač nije bio obuhvaćen jer je ubrzo nakon izvršenja zločina izvršio samoubistvo. Za ovaj ratni zločin Viši sud u Podgorici je u odsustvu pravosnažno osudio bivše pripadnike Vojske Republike Srpske Janka Janjića, Zorana Simovića, Zovana Vukovića i Radomira Kovača na po 20 godina zatvora.
I pored brzog otkrivanja zločina, pravda nikad nije zadovoljena – četvorica osuđenih u odsustvu nisu izdržali ni jedan dan kazne. Simović i Janjić su u međuvremenu preminuli, dok Kovač i Vuković i danas slobodno žive u Foči.
Podsjećamo da su Kovač i Vuković osuđivani i za druge ratne zločine. U Hagu su osuđeni zbog zločina porobljavanja, silovanja i zlostavljanja žena i djevojčica u Foči. U odvojenom postupku Kovač je proglašen krivim i osuđen na 20 godina zatvora, a nakon odsluženja trećine kazne pušten je na slobodu. Vuković je osuđen na 12. godina. Janjić je ubijen 2000. godine, tokom pokušaja hapšenja od strane SFOR-a u Foči.
Slučaj porodice Klapuh 34 godine čeka na pravdu, dok nadležne institucije Bosne i Hercegovine (BiH) ne preduzmu mjere za privođenje pravdi Zorana Vukovića i Radomira Kovača iz Foče.
Osnovni sud u Podgorici, posredstvom ministarstava pravde Crne Gore i Bosne i Hercegovine, dostavio je Tužilaštvu BiH zamolnicu za preuzimanje krivičnog gonjenja protiv jednog od osuđenih koji se nalazi u Bosni i Hercegovini. Iz Tužilaštva BiH je potvrđeno da je predmet po zamolnici u procesu rada, da nije donesena naredba o nesprovođenju istrage, niti bilo koja druga tužilačka odluka. Na procesni odgovor Tužilašta BiH prošlo je najmanje godinu dana, odnosno od kako je Crna Gora ustupila cjelokupni predmet s materijalnim dokaziima o učešću Radomira Kovača i Zorana Vukovića u ubistvu Hasana, Feride i Sene Klapuh, na osnovu kojih su oni osuđeni u Crnoj Gori 1996. godine.
Direktorica Akcije za ljudska prava iz Podgorice Tea Gorjanc Prelević istakla je da zabrinjava činjenica da istraga nije pokrenuta, ali ukazala i na grešku koja se u ovom slučaju desila.
“Nedavno je došlo do greške kada je Feridu Klapuhu, preživjelom sinu žrtava, iz Tužilaštva BiH saopšteno da se slučaj dalje neće procesuirati zbog navoden zabrane ponovnog procesuiranja”, saopštila je Gorjanc Prelević i dodala da su u međuvremenu obaviješteni od Tužilaštva BiH da se radi o grešci i da u tom predmetu još nikakva odluka nije donesena.
Naime, Bosna i Hercegovina se već izjasnila do tome da kaznu izrečenu njenim državljanima kojima je suđeno u odsustvu ne može izvršiti, niti može da ih izruči da im se ponovo sudi u Crnoj Gori. Gorjanc Prelević saopštava da jedino preostaje da im sudi na osnovu postojećih dokaza – dokumenata i izjava više svedoka o tome da su Kovač i Vuković prevozili porodicu Klapuh, da su žrtve poslednji put žive vidjene sa njima, prije nego što su strijeljane i bačene sa mosta u Plužinama. Takođe, svjedok koji je bio sa njima u društvo detaljno je opisao ubistva u kojima su obojica učestvovala.
“Stav da se zabrana dvostrukog procesuiranja za istu krivičnu stvar može primijeniti na slučaj suđena u odsustvu, koje je sprovedeno u drugoj državi, dok su se okrivljeni nalazili u bjekstvu, značilo bi izvrtanje principa kažnjivosti ne samo ratnih zločina, kao najtežih krivičnih djela, već i svih ostalih zločina. Ovaj stav potvrdili su i pravni eksperti iz BiH Admir Čengić i Lejla Terzimehić u tekstu “Ne bis in idem u kontekstu konkuretnih međunarodnih nadležnosti”, kazala je Gorjanc Prelević.
Ona je istakla da BiH ne bi smjela da nekažnjivošću nagrađuje bjegunce od pravde i da takvu poruku šalje i drugima, kao i da očekuje od glavnog tužioca Tužilaštva BiH da obezbijedi procesuiranje ljudi koji su učestvovali u ubistvu porodice Klapuh.
Ovaj slučaj, koji na pravdu čeka duže od tri decenije, jasno pokazuje tromost institucija, potrebu za jačom i kooridinisanom regionalnom saradnjom, razmjenom informacija, ali i političkom voljom država, koja je u procesima utvrđivanja istine, reparacije i krivičnog gonjenja za ratne zločine neophodna. Rješenje se izgleda ne nalazi ni u mnogobrojnim sporazumima o saradnji između Crne Gore i Bosne i Hercegovine.
Neriješeni slučajevi, odsustvo kazne za počinjena djela otežavaju i koče proces tranzicione pravde u okviru kojeg se društva suočavaju sa ratnim zločinima i masovnim kršenjem ljudskih prava u prošlosti. Cilj kojem se ovim procesom težilo i koji se odnosi na obezbjeđivanje pravde za žrtve, podsticanje pomirenja i sprečavanje novih sukoba, obesmišljava se, a ujedno se šalje poruka da se kroz čekanje na pravdu pojedinaci amnestiraju za ratne zločine.
Ovakav pristup suprotan je međunarodnom pravu i osnovnom pravilu “izruči ili sudi” koje obavezuje države da osumnjičene za teške zločine same izvedu pred sud ili predaju drugoj državi koja ih traži za počinjeni zločin.
Odbijanje procesuiranja, nemogućnost izvršenja kazni ili izručenja ostavlja žrtve bez pravde i društvo bez neophodnog suočavanja sa prošlošću, što onemogućava i proces tranzicione pravde neophodan za suživot budućih generacija.
Ovaj članak je nastao u okviru projekta koji sprovodi udruženje “BH Novinari” u saradnji sa Sindikatom medija Crne Gore i Nezavisnim udruženjem novinara Srbije, u okviru projekta “Akademija tranzicione pravde” koji je podržan bespovratnim sredstvima kancelarije Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) u Bosni i Hercegovini. Projekat je podržan kroz regionalnu inicijativu „Podrška EU izgradnji povjerenja na Zapadnom Balkanu“, koju finansira Evropska unija (EU), a sprovodi UNDP. Sadržaj je isključiva odgovornost Sindikata medija Crne Gore i ne odražava nužno stavove EU ili UNDP-a, niti se može smatrati njihovim zvaničnim stavovima.
