OTVORENO PISMO: Hitno postupanje institucija i utvrđivanje odgovornosti radi zaštite novinara/ki, medijskih radnika/ca i onih koji nadziru rad javnih vlasti u Albaniji

Upućeno:

• G. Niku Pelešiju, predsjedniku Parlamenta Albanije

• G. Ervinu Demu, ministru unutrašnjih poslova

• G. Toniju Goguu, ministru pravde

• Gđi Joridi Tabaku, predsjednici parlamentarnog Odbora za ljudska prava i medije za javno informisanje

• G. Fatmiru Džafaju, predsjedniku parlamentarnog Odbora za građanske inicijative, saradnju i institucionalni nadzor

• G. Ulsiju Manji, predsjedniku parlamentarnog Odbora za pravna pitanja i javnu upravu

• G. Olsijanu Čeli, generalnom tužiocu

• G. Skenderu Hiti, generalnom direktoru Državne policije Albanije

• G. Klevisu Ćoseu, generalnom direktoru Agencije za nadzor policije

• G. Endritu Šabaniju, zaštitniku građana Albanije

CC: Gđa Sofija Moreira de Sousa, ambasadorka Evropske unije u Albaniji; gđa Đulija Re, šefica Kancelarije Savjeta Evrope u Tirani; ambasador Mišel Taran, šef Misije OEBS-a u Albaniji.

Predmet: Hitno postupanje institucija i utvrđivanje odgovornosti povodom ponovljenih slučajeva nasilja i ometanja rada novinara i organizacija koje nadziru rad javnih institucija

Poštovani ministri, predsjedniče Parlamenta, predsjednici odbora i rukovodioci institucija,

Mi, doljepotpisane organizacije, izražavamo duboku zabrinutost zbog ponovljenih slučajeva nasilja i ometanja rada novinara i medijskih radnika koji izvještavaju sa protesta u Albaniji, kao i zbog izostanka djelotvornih institucionalnih reakcija i preventivnih mjera, uprkos brojnim javnim upozorenjima.

Događaji od 13. oktobra 2026. godine u Tirani, tokom kojih je više novinara prijavilo fizičke napade i ometanje od strane policijskih službenika, a troje medijskih radnika moralo da zatraži bolničko lečenje, zahtijevaju hitnu reakciju. Posebno zabrinjava slučaj Izmira Akulija, glavnog i odgovornog urednika portala Dosja.al, koji je prijavio da su ga policijski službenici pretukli dok je dokumentovao njihovo postupanje, nakon čega mu je bilo neophodno bolničko lečenje.

Ovim događajima prethodili su dokumentovani incidenti u julu, ponovljena privođenja i ometanje rada novinarke portala Citizens.al Vjolande Pece, uključujući zadržavanje njenog telefona u septembru (slučaj je registrovan i na Platformi Savjeta Evrope za bezbednost novinara), kao i ometanje rada jasno prepoznatljivih novinarskih ekipa 8. oktobra.

Ponavljanje ovih incidenata, uprkos brojnim javnim upozorenjima i usvajanju Smjernica Državne policije za bezbjednost novinara u maju 2025. godine, izaziva ozbiljnu zabrinutost zbog raskoraka između institucionalnih obaveza i njihove primjene u praksi. Takođe, neophodno je da institucije javno i jasno saopšte koje su mjere preduzele povodom prethodnih incidenata i zbog čega one nijesu spriječile dalje nasilje i ometanje rada novinara.

Ovi incidenti moraju se posmatrati i u kontekstu širih, nagomilanih pritisaka na slobodu medija i prostor za djelovanje civilnog društva u Albaniji. Kampanje diskreditacije, zastrašivanje, rodno zasnovani napadi, ograničenja koja pogađaju naloge medija i organizacija civilnog društva na digitalnim platformama, prepreke u pristupu informacijama od javnog značaja i predložena zakonska ograničenja izvještavanja doprinose sve težem okruženju za nezavisan nadzor nad radom institucija. Kumulativni efekat ovih pritisaka može obeshrabriti novinarsko izveštavanje, javnu kritiku i građansko učešće, istovremeno slabeći sposobnost novinara i civilnog društva da pozivaju javne vlasti na odgovornost.

Obaveza države da štiti osnovna prava odnosi se i na novinare, snimatelje, fotoreportere, slobodne novinare, branitelje ljudskih prava, nezavisne posmatrače protesta i druge aktere civilnog društva koji dokumentuju pitanja od javnog interesa i djeluju u vezi sa njima. Njima mora biti omogućeno da svoje legitimne aktivnosti obavljaju bez nasilja, zastrašivanja ili nezakonitog ometanja.

Stoga pozivamo nadležne institucije da, u skladu sa svojim ovlašćenjima, hitno preduzmu mjere i obezbijede utvrđivanje odgovornosti:

1. Pozivamo Državnu policiju Albanije da hitno reaguje povodom prijavljenog nasilja i ometanja rada novinara i medijskih ekipa tokom protesta 13. oktobra 2026. godine, javno razjasni okolnosti incidenata i obezbijedi da svi relevantni dokazi budu sačuvani i stavljeni na raspolaganje nadležnim istražnim organima. Takođe, pozivamo policiju da odmah preduzme preventivne mjere, u potpunosti primijeni Smjernice za bezbjednost novinara i garantuje bezbjedno i neometano izvještavanje, kao i nezavisno praćenje javnih okupljanja, posebno tokom primjene mjera za kontrolu okupljenih građana.

2. Pozivamo Ministarstvo unutrašnjih poslova da se pozabavi ponovljenim navodima o prekomjernoj i nesrazmjernoj upotrebi policijske sile, preispita institucionalne reakcije na incidente dokumentovane od jula 2026. godine i javno objasni koje su mjere preduzete kako bi se otklonili nedostaci u postupanju policije, nadzoru i utvrđivanju odgovornosti, kao i spriječilo njihovo ponavljanje.

3. Pozivamo Agenciju za nadzor policije da sprovede hitne, nezavisne i djelotvorne istrage o prijavljenom policijskom nasilju i ometanju rada novinara, uključujući incidente od 13. oktobra i ranije dokumentovane slučajeve, kao i da obezbijedi da slučajevi u kojima postoji sumnja na izvršenje krivičnih djela budu proslijeđeni nadležnim tužilaštvima.

4. Pozivamo nadležna tužilaštva da bez odlaganja, nezavisno i djelotvorno istraže navodna krivična djela počinjena protiv novinara, uključujući događaje od 13. oktobra, i obezbijede da odgovorni budu pozvani na odgovornost u skladu sa zakonom.

5. Pozivamo Ministarstvo pravde da, u okviru svojih nadležnosti, procijeni i unaprijedi pravne mehanizme za djelotvornu zaštitu novinara, medijskih radnika i organizacija koje nadziru rad javnih institucija od nasilja, zastrašivanja i ometanja u obavljanju njihovog posla, kao i njihov pristup djelotvornim pravnim sredstvima.

6. Pozivamo zaštitnika građana da nezavisno ispita ponovljene slučajeve navodnog policijskog nasilja i ometanja rada novinara i organizacija koje nadziru rad javnih institucija tokom protesta, ocjeni usklađenost postupanja sa standardima osnovnih prava i izda preporuke za spriječavanje daljih kršenja.

Takođe pozivamo Parlament Albanije da izvrši svoju nadzornu funkciju organizovanjem parlamentarnog saslušanja o ponovljenim incidentima koji pogađaju novinare i organizacije koje nadziru rad javnih institucija, reakcijama nadležnih organa i primjeni postojećih zaštitnih mehanizama. Na saslušanju bi trebalo da učestvuju predstavnici nadležnih institucija, novinara i civilnog društva, a njegovi nalazi i preporuke trebalo bi da budu javno dostupni, uz praćenje njihove primjene.

Pozivamo nadležne institucije da javno izvještavaju o preduzetim aktivnostima, njihovim rezultatima i mjerama usvojenim radi sprečavanja ponavljanja sličnih incidenata.

Dodatno pozivamo Evropsku uniju, Savjet Evrope i OEBS da pažljivo prate ova dešavanja i pokrenu navedena pitanja u komunikaciji sa albanskim vlastima. Djelotvorna zaštita novinara, sloboda izražavanja, institucionalna odgovornost i suštinsko učešće građana sastavni su dio obaveza Albanije u okviru Klastera 1 – Osnove, posebno Poglavlja 23 o pravosuđu i osnovnim pravima. Napredak ka pristupanju Evropskoj uniji mora se ocjenjivati ne samo na osnovu zakonodavnih obaveza, već i njihove djelotvorne primjene.

Odgovornost za održavanje javnog reda ne može biti opravdanje za nesrazmjernu upotrebu sile, nasilje ili ometanje nezavisnog novinarskog izvještavanja i legitimnog nadzora nad pitanjima od javnog interesa. Nasilje nad novinarima, bez obzira na to od koga dolazi, neprihvatljivo je. Kada se incidenti ponavljaju uprkos brojnim upozorenjima, djelotvornost institucionalnih zaštitnih mehanizama i utvrđivanje odgovornosti postaju pitanja od hitnog javnog značaja.

Bezbjednost novinara i mogućnost građana i civilnog društva da nadziru rad javnih vlasti od suštinskog su značaja za demokratsku odgovornost.

Izražavamo solidarnost sa novinarima, medijskim radnicima, braniteljima ljudskih prava i organizacijama koje nadziru rad javnih institucija, a koji se suočavaju sa nasiljem, zastrašivanjem ili ometanjem. Ostajemo posvećeni zaštiti njihove bezbjednosti, osnovnih sloboda i prava da bez straha i odmazde nadziru rad javnih vlasti.

Srdačno,

Organizacije potpisnice

• Međunarodni institut za štampu (IPI)

• Evropska federacija novinara (EFJ)

• Komitet za zaštitu novinara (CPJ)

• Reporteri bez granica (RSF)

• Opservatorija za Balkan, Kavkaz i Transevropu (OBCT)

• Free Press Unlimited (FPU)

• Medijska organizacija jugoistočne Evrope (SEEMO)

• Međunarodna federacija novinara (IFJ)

• Mreža za izveštavanje o različitostima (Reporting Diversity Network)

SafeJournalists mreža

• Udruženje novinara Albanije

• Udruženje novinara Kosova

• Udruženje novinara Makedonije

• Udruženje BH novinari

• Hrvatsko novinarsko društvo

• Nezavisno udruženje novinara Srbije (NUNS)

• Sindikat medija Crne Gore

Organizacije civilnog društva iz Albanije

1. Centar za nauku i inovacije za razvoj (SCiDEV)

2. Albanske žene u audiovizuelnom sektoru (AWA)

3. Albanski savet za medije (KSHM)

4. Albanski centar za kvalitetno novinarstvo (ACQJ)

5. Centar Res Publica

6. Udruženje profesionalnih novinara Albanije (APJA)

7. Balkanska istraživačka mreža Albanije (BIRN Albanija)

8. Socijalna pravda (Social Justice)

9. Unija albanskih novinara (UGSH)

10. Albanski medijski institut (AMI)

11. Partneri Albanije za promene i razvoj

12. Građanski otpor (Civic Resistance)

13. Institut za političke studije (ISP)

14. Centar za proučavanje demokratije i upravljanja (CSDG)

15. Institut za demokratiju i medijaciju (IDM)

16. Citizens.al

17. Faktoje.al

18. Centar za razvoj rodne ravnopravnosti (Gender Alliance Development Center)