Autor Sindikat medija
U crnogorskim udžbenicima istorije, ratovi iz 90-ih godina nisu izbrisani, ali su svedeni na svega nekoliko šturih, površnih lekcija koje zaobilaze ključne činjenice i odgovornost Crne Gore. Raspad SFRJ i ratovi smješteni su na posljednjim stranicama udžbenika za IX razred osnovne škole i završne razrede gimnazije.
Ratni zločini koji su se desili na teritoriji Crne Gore ili u kojima je ona učestvovala, kao što su deportacija izbjeglica, logor Morinj ili Bukovica, u knjigama se uopšte ne pominju.
Politička osjetljivost na događaje koji su obilježili 90-e utiče na izbjegavanje da se u učionici o njima razgovara, a samim tim i da se mlade generacije suoče sa prošlošću i ne ponove iste greške u budućnosti.
Ove teme preskaču se i na fakultetima, pa budući profesori istorije ostaju uskraćeni za predmet koji se tiče crnogorske istorije sa kraja XX vijeka.
I nastavnici istorije nerado govore o prošlosti
O ovome su nastavnike istorije pokušali da pitaju i crnogorski novinari, ali bezuspješno. Većina onih koji predaju ovaj predmet u osnovnim i srednjim školama odbili su da kažu na koji način prenose znanje djeci o tom razdoblju.
Ipak, za „Vijesti“ je jedan od nastavnika istorije u gimnaziji na sjeveru države priznao da ne može izbjeći nelagodu kada na kraju školske godine dođu na red lekcije o devedesetim.
„Držim se striktno onoga što piše u knjizi, ne pokušavam da proširujem i, iskreno, jako mi je nelagodno, jer se bojim da neke od činjenica koje pamtim iz tog perioda, a koje bih, eventualno, detaljnije saopštio u učionici, ne bude shvaćeno kao moj lični stav i „politika“. Mislim da je premala vremenska distanca od tih događaja da bi se oni mogli koliko – toliko stručno i bez otperećenja prezentovati učenicima.“
Koja je uloga NVO sektora?
Kako bi se pomoglo prosvjetnim radnicima, nevladina organizacija Centar za građansko obrazovanje (CGO) je 2024. godine objavio priručnik za nastavu „Ratni zločini 90-ih u presudama crnogorskog pravosuđa“ koji je namijenjen nastavnicima i nastavnicama istorije u osnovnim i srednjim školama u Crnoj Gori. Priručnik pruža pregled međunarodnopravnog i istorijskog konteksta dešavanja 90-ih godina na prostoru Crne Gore, a dodatno je obrađen i dio koji se odnosi na zastupljenost informacija o ratovima 90-ih u crnogorskom obrazovnom sistemu. Takođe, na detaljan i sistematičan način, kroz primjenu savremenih pedagoških metoda, autori su obradili sve ratne zločine na teritoriji Crne Gore, kao i one u kojima su stradali civili crnogorskog državljanstva, a koji su dobili epilog pred domaćim sudovima i pravosnažno okončani. Radi se o sedam slučajeva – logor Morinj, Deportacija, Bukovica, porodica Klapuh, Štrpci, Kaluđerski laz i Zmajević, dok je kratak osvrt dat i na slučaj Murino, kao i na učešće Crne Gore u napadu na Dubrovnik.
Mladima je u nedostatku informacija u okviru formalnog obrazovanja preostalo da uče iz medija, prate informacije nevladinog sektora, sa interneta ili slušaju porodične priče i narativ, koji često može biti samo na bazi iznošenja mišljenja ili stavova, ali ne i činjenica koje su potrebne da bi razumjeli ono što se desilo na ovim prostorima.
Na koje se izvore mladi zapravo oslanjaju?
Da se mladi najčešće oslanjaju upravo na ove izvore kada je u pitanju informisanje o ratovima 90-ih potvrdili su nam i sami.
Mlada novinarka Ivana Vlaović smatra da u školi nije učeno dovoljno, kao i da im kroz obrazovni sistem nije predstavljeno koliko su upravo ovi događaji imali uticaj na oblikovanje sadašnjosti u kojoj živimo.
“Mladima ove teme nijesu objašnjene na način njima prihvatljiv i razumljiv. Zbog toga se najčešće informišu preko društvenih mreža ili koriste AI alate kako bi više saznali. Upravo zbog toga smatram da mediji moraju mnogo više da brinu o edukativnoj ulozi koju imaju”, istakla je ona.
I njena koleginica Jovana Damjanović saglasna je da su se nove generacije uglavnom služile internetom kako bi stekle znanja o ratnim dešavanjima.
“Samo najzainteresovaniji iz naše generacije su imali znanja o 90-im. Morali su da traže informacije iz drugih izvora kao što su NVO sektor, internet ili svjedočenja iz porodice. Često su ove teme obrađivane na kraju školske godine, na brzinu i često su djeca ostajala bez pravih informacija”, kazala je ona.Iako mediji mogu doprinijeti informisanju javnosti o ovom periodu, Damjanović smatra da ipak najveću ulogu treba da imaju institucije sistema, a posebno one obrazovne. Ona navodi da mladi moraju učiti o prošlosti kako bi prepoznali obrasce, izbjegli ih i kako ne bi postali žrtve određenih štetnih ideologija.
Iako ljudi u njenoj okolini znaju za dešavanja 90-ih, novinarka Andrea Perišić ističe da je činjenica da postoji veliki broj mladih koji nijesu upućeni, nedovoljno znaju ili su često izmanipulisani netačnim informacijama i pričama okoline.
“Mislim da je prošlost generalno ono o čemu ne volimo da pričamo, jer o njoj ne znamo u dovoljnoj mjeri. Obrazovni sistem u tom pogledu ne ispunjava svoju ulogu. Očigledno je da se neke teme guraju pod tepih, jer je možda bolno da se o njima priča, ali to je definitivno nešto sto obrazovni sistem treba da radi. Imajući u vidu činjenicu da u nastavnim programima nemamo gradivo koje se odnosi na ulogu Crne Gore u ratovima 90-ih, mislim da su teme o kojima djeca treba da uče kako bi racionalnije sagledala ulogu naše države u ratnim dešavanjima”, kazala je ona.
Malo časova istorije za posljedicu ima malo znanja iz tog predmeta
Sudeći i prema podacima nevladine organizacije Akcija za ljudska prava (HRA) mladi u Crnoj Gori znaju veoma malo o ratovima devedesetih, gotovo ništa. U razgovorima koje su organizovali tokom prošle i ove godine, zaključili su da većina njih prvi put tek tada detaljnije čuje o dešavanjima u Dubrovniku, Konavlima, logorima ili uopšte o učešću Crne Gore npr. u ratu u Hrvatskoj. Isto je iskustvo njihovih kolega iz drugih organizacija, kao što je dramski studio Prazan prostor, koji se takođe bavi suočavanjem sa prošlošću u radu sa mladima.
“To ne čudi kada se pogleda kako je istorija zastupljena u školama. U IX razredu osnovne škole, kada se po planu i programu obrađuje i raspad Jugoslavije i ratovi na ovim prostorima, ovaj predmet se predaje samo jedan čas nedjeljno. To znači da nastavnici i nastavnice za oko 30 časova godišnje treba da obrade cijeli XX vijek, ocijene učenike – i da posvete pažnju devedesetim godinama. U praksi je to neizvodljivo, i time se sama istorija kao nauka i nastavni predmet svodi na ubrzan, paušalni pregled događaja, pogotovo ratnih devedesetih koje su zapravo oblikovale i naše današnje društvo. Nešto je bolja situacija u gimnazijama, gdje učenici imaju dva časa istorije nedjeljno, dok je u stručnim školama stanje vrlo loše – istorija tamo gotovo da i ne postoji, uz neubjedljivo obrazloženje da učenicima stručnih škola to znanje navodno neće trebati u životu”, saopšteno je iz HRA uz napomenu da je i ono malo što se u školi i nauči, uglavnom šturo, uopšteno i bez jasnog imenovanja odgovornosti.
U udžbeniku za IX razred osnovne škole pominju se napad na Dubrovnik i ratovi u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, ali nema nijednog pomena zločina koje su počinili građani Crne Gore, čak ni na dubrovačkom ratištu.
“Udžbenik za IV razred gimnazije nešto detaljnije obrađuje raspad Jugoslavije, čak ima i posebno poglavlje „Crna Gora u vrijeme nestanka Jugoslavije 1991–2000”, ali ni tu nema pomena o ratnim zločinima na teritoriji Crne Gore. Napad na Dubrovnik je, predstavljen kao djelo JNA, bez ikakve veze sa Crnom Gorom. Učenicima se tako, prosto, uskraćuje znanje o ulozi Crne Gore u ratu i o zločinima na njenoj teritoriji”, pojasnili su iz HRA.
Slično je, prema njihovim podacima, i sa Srebrenicom jer udžbenik za osnovnu školu u tekstu uopšte ne pominje taj genocid, osim jedne fotografije, dok je udžbenik za IV razred gimnazije nešto opširniji, ali i neprecizan i nedovoljno jasan.
“Dakle, udžbenici i nastavni planovi u Crnoj Gori ne obrađuju u dovoljnoj mjeri učešće Crne Gore u ratovima devedesetih. Iako sadrže neke osnovne činjenice, izostaju detaljnije analize i kritički osvrt na ulogu Crne Gore u ratovima. To sve ostavlja veliki prostor političkim elitama da manipulišu činjenicama, da relativizuju ili potpuno negiraju ono što se desilo. Kada ne znate dovoljno, podložniji ste propagandi i istorijskom revizionizmu”, zaključuju u HRA.
Da se ratovi i ratni zločini ne bi ponavljali, vrlo je važno da se u obrazovni sistem ugrade objektivni sadržaji o ratovima devedesetih i ulozi Crne Gore u njima, zasnovani na sudski utvrđenim činjenicama i relevantnim istorijskim izvorima.
Ovaj članak je nastao u okviru projekta koji sprovodi udruženje “BH Novinari” u saradnji sa Sindikatom medija Crne Gore i Nezavisnim udruženjem novinara Srbije, u okviru projekta “Akademija tranzicione pravde” koji je podržan bespovratnim sredstvima kancelarije Programa Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) u Bosni i Hercegovini. Projekat je podržan kroz regionalnu inicijativu „Podrška EU izgradnji povjerenja na Zapadnom Balkanu“, koju finansira Evropska unija (EU), a sprovodi UNDP. Sadržaj je isključiva odgovornost Sindikata medija Crne Gore i ne odražava nužno stavove EU ili UNDP-a, niti se može smatrati njihovim zvaničnim stavovima.
